Miasto cystersów i sołtysa

Odkrywamy Świętokrzyskie - Wąchock. Prawa miejskie zawdzięcza cystersom. To, że należy do najbardziej znanych miasteczek w Polsce, sołtysowi i dowcipom, które się o nim opowiada.

Cystersów sprowadził nad Kamienną biskup krakowski Gedko w 1179 roku. Byli w Wąchocku do kasaty klasztoru w 1819 roku, powrócili po 132 latach, w 1951. Zespół klasztorny, którego są gospodarzami, stanowi jeden z najcenniejszych i najstarszych zabytków architektury. Romański kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Floriana budował w pierwszej połowie XIII wieku włoski mistrz Simon, sprowadzony przez biskupa Iwona Odrowąża. Zachowała się także część obiektów klasztornych z tego okresu. Kapitularz, czyli sala zebrań zakonników, uważany jest za najpiękniejsze wnętrze romańskie w Polsce. Jego krzyżowo-żebrowe sklepienie wsparte jest na czterech kolumnach i sześciu wspornikach. Wszystkie detale kapitularza są bogato zdobione ornamentami roślinnymi i zwierzęcymi. Bardzo ciekawy architektonicznie jest wczesnogotycki refektarz (jadalnia) ze sklepieniem opartym o ściany, bez kolumn i filarów. Warto też zajrzeć do dormitorium (sypialnia), fraterni (sala pracy), karceru czy skarbca. Swój zewnętrzny wygląd klasztor zawdzięcza XVII-wiecznej przebudowie, kiedy to powstało piętrowe skrzydło zachodnie z narożnymi basztami i wieżą Rakoczego.

Dzięki staraniom cystersów 3 maja 1454 roku król Kazimierz Jagiellończyk nadał prawa miejskie dla Wąchocka. Ośrodek utracił je w 1869 roku, ale dzięki temu mógł mieć sołtysa, który rozsławiał go w krążących po świecie dowcipach. Od 1994 roku Wąchock znów jest miastem, ale sołtysa zachował. Nawet dwóch. Jeden siedzi z komórką i kołem od wozu na cokole (to jedyny na świecie pomnik sołtysa!), drugi jest honorowy. Obecnie tę zaszczytną funkcję pełni Stanisław Rożmiej. Twierdzi, że najwięcej kawałów o sołtysie znają nie wąchocczanie, ale przyjezdni. Ostatnio słyszał np. o pumie. Gdzie ją złapano? Oczywiście, że w Wąchocku, w tartaku. Dlaczego? Bo szukała tam ostatniej deski ratunku.

Prócz sołtysa i klasztoru w Wąchocku warto obejrzeć pałac Schoenbergów oraz pozostałości dawnych zakładów nad Kamienną. To pamiątka po Niemcach, którzy od lat 80. XIX wieku rozwijali w miasteczku przemysł. Posiadali młyn, fabrykę maszyn młyńskich i narzędzi rolniczych. W ich pobliżu około 1890 roku wznieśli piękny pałac, ozdobiony gzymsami z piaskowca, rozetami i medalionami. Po wojnie był siedzibą urzędu gminy, mieścił posterunek milicji, ośrodek zdrowia, mieszkania komunalne. Od ponad 20 lat stoi pusty. Obecny właściciel planuje urządzić w nim kompleks wypoczynkowo-rekreacyjny.

W Wąchocku zobaczyć można również wiele miejsc związanych z walką Polaków o niepodległość. Okoliczne lasy dawały bowiem schronienie powstańcom i partyzantom. Najwięcej pamiątek po nich zobaczyć można w Muzeum Ojców Cystersów w klasztorze (opisywaliśmy je przed dwoma tygodniami), bohaterów tych walk upamiętniają także liczne tablice, pomniki i krzyże w różnych punktach miasteczka.

Przy odchodzącej z rynku drodze na Rataje (ul. Langiewicza) znajduje się biały dworek z kolumnami z pierwszej połowy XIX wieku. To dawny zajazd pocztowy, w którym na początku powstania styczniowego miał swoją kwaterę generał Marian Langiewicz. Na skwerze w rynku stoi pomnik Jana Piwnika "Ponurego", legendarnego dowódcy zgrupowań Armii Krajowej w Górach Świętokrzyskich. Poległy pod Jewłaszami na Nowogródczyźnie partyzant od 1988 roku spoczywa w klasztorze Cystersów. Przy klasztornym kościele znajduje się Panteon Podziemnego Państwa Polskiego z pomnikiem i umieszczonymi na murze ogrodzenia tablicami upamiętniającymi dowódców i żołnierzy AK.

Jak tam trafić

Wąchock położony jest przy drodze krajowej nr 42, między Skarżyskiem-Kamienną a Starachowicami. Więcej informacji o opactwie Cystersów znaleźć można na stronie internetowej www.cystersiwachock.home.pl, o miasteczku i gminie na www.wachock.pl, a najnowsze kawały o sołtysie na wachockdowcipy.pl.