Odkrywamy Świętokrzyskie - Czaryż

We dworze w tej wsi mieszkał w czasie wojny Stefan Mrożewski. Wybitny grafik tworzył tu m.in. ilustracje do "Piekła" Dantego, angażował się także w konspiracyjne działania.

Jak czytamy w "Słowniku geograficzno-historycznym powiatu włoszczowskiego", pierwsza wzmianka o Czaryżu pochodzi z 1376 roku. Wieś należała wówczas do rycerskiego rodu herbu Korczak. Pierwszym znanym jego przedstawicielem był Florian z Czaryża. Czaryscy herbu Korczak posiadali wieś do XVI wieku. W następnym stuleciu należała ona do Gosławskich.

Położona nieco na uboczu, stanowiła silny ośrodek konspiracji podczas ostatniej wojny. We dworze czaryskim znajdowali schronienie partyzanci z różnych formacji i osoby prowadzące tajne nauczanie. Mieszkał w nim także z rodziną wybitny grafik Stefan Mrożewski, nazywany "czarodziejem rylca". Był zaangażowany w działalność konspiracyjną. Jego plastyczne zdolności wykorzystywano przy opracowywaniu map i tworzeniu fałszywych dokumentów. Wykonywał plastyczną oprawę do podziemnego pisma AK "Werble". Żona artysty Irena pomagała natomiast przy organizowaniu partyzanckiej służby medycznej.

W Czaryżu Mrożewski kontynuował rozpoczęte jeszcze przed wojną prace nad cyklem stu ilustracji do "Piekła" Dantego Alighieri. Tu także powstał portret Dantego. Został przekazany wraz z wieloma innymi pracami Mrożewskiego w 1956 roku do Muzeum Świętokrzyskiego przez kolekcjonera Ludwika Wiktora Kielbassa z Sudołu pod Jędrzejowem, który także gościł u siebie artystę. Drzeworyty znajdują się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach. Ten przedstawiający Dantego prezentowany był wiosną 2010 roku na wystawie poświęconej artyście.

Datowany jest "Czaryż 1943" i stanowi namacalny dowód pobytu wybitnego artysty w tej miejscowości. W jej wschodniej części zachował się podworski park. Rosną w nim m.in. wysokie modrzewie i świerki, a także klony, lipy i pojedyncze kasztanowce, a od północnej strony rozłożyste graby, które tworzą przepiękną aleję. Po jednopiętrowym dworze zostały już tylko wspomnienia.

"Był to bardzo ładny dwór położony z dala od linii komunikacyjnych, pośród biednych wsi. W tym czasie właścicielem tego majątku byli Zofia i Tadeusz Siemińscy. Pamiętam, że dwór ten miał własny prąd elektryczny i własną kanalizację. Otoczony był pięknym kilkuhektarowym parkiem, dziewięciohektarowym sadem i warzywniakiem. Utkwiła mi też w pamięci cieplarnia do hodowli roślin egzotycznych zwana oranżerią. Kuchnia znajdowała się w osobnych zabudowaniach po to, by nie zanieczyszczać dworskiego powietrza (...). Dziedzic Siemiński należał do Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ). Był dobrym Polakiem" - wspomina służący we dworze w latach 1941-43 Alojzy Cieśła w książce Marianny Pełki "Z dziejów Secemina i okolicy".

[e-mail]

Jak tam trafić

Czaryż to wieś w gminie Secemin, położona jest 7 km na południe od Secemina. Dojechać tam można przez Bichniów lub od Moskorzewa przez Brzeście i Bieganów.